اخبار ایران و جهان

گزارش دکتر خسروشاهی از وضعیت رصدخانه ملی

نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

در نشست روز دوشنبه ۲۶ تیر ماه رصدخانه ملی که در محل پژوهشگاه دانش بنیادی برگزار شد، دکتر حبیب قرارخسروشاهی، مجری طرح رصدخانه ملی ایران، توضیحاتی را پیرامون ایده تا اجرای طرح رصدخانه ملی ایران بیان کرد که به شرح ذیل است:

طرح ساخت رصدخانه ملی ایران از سال ۸۰ کلید خورده است و مکان‌یابی آن درطول ۸ سال انجام شد. طی این مدت طرح رصدخانه ازسه فاز عبور کرد. این فازها به ترتیب شامل مقدمه چینی، تثبیت و طراحی مفهومی بود که درمرحله مقدمه چینی بحث تقسیم‌بندی مطرح شد و منجمان جامعه علمی در مورد آن صحبت کردند و اختصاص اعتبار براین اساس صورت گرفت.

مرحله دوم، مرحله تثبیت و ایجاد زیرساخت‌های حقوقی طرح بود که مهمترین مرحله از لحاظ تصویب طرح رصدخانه ملی در هیات دولت و اختصاص ردیف بودجه به آن محسوب می‌شد؛ و درمرحله آخر طراحی مفهومی آن آغازشد که با جذب نیروهای مهندسی همراه بود، ایجاد دفتر مهندسی و ستاد طرح در محل پژوهشگاه دانش‌های بنیادی و مکان‌یابی از جمله اقدامات انجام شده در این مرحله بود.

در واقع می‌توان گفت طرح رصد خانه ملی، تنها طرح ملی است که تمام زیرساخت‌های حقوقی را در خود دارد. در ایران به ندرت با طرحی روبرو می‌شوید که با چنین پشتوانه‌ای در هیات دولت تصویب شده باشد و نکته مهم این است که امتیازات و مصوبات بیشتری را نیز در این اواخر دریافت کرده‌است تا بتواند در اولویت قرارگیرد.

مجری طرح رصدخانه یادآور شد: پیش از این، ساختار طرح رصدخانه ملی برای اجرا به پژوهشگاه دانش‌های بنیادی ابلاغ شد اما در آن سال‌ها با تغییرات دولت و وزارت علوم، این طرح به دلیل عدم حمایت آسیب زیادی دید و اجرایی نشد و نهایتا در پایان سال ۸۷ بنا به دستور رهبری در خصوص حمایت از این طرح، برخی اقدامات انجام شد. به‌طور مثال جایی برای این طرح آماده و آیینه اصلی تلسکوپ را در آن قرار داده‌شد.

در سال ۹۱ طراحی مفهومی در یک برنامه بازبینی در تریستر ایتالیا به اتمام رسید، به عبارت دیگر تمام شکل و شمایل طرح را به داوری گذاشتیم و رؤسای طرح رصدخانه و افرادی که تلسکوپ را طراحی کرده یا مدیریت پروژه انجام داده‌بودند از این طرح بازدید کردند، این طرح با مقداری اصلاحات به تصویب رسید و وارد فاز توسعه زیرساخت شد.

وی در خصوص فاز طراحی بیان نمود که به محض اطمینان از صحت طراحی‌های مقدماتی، کار آغازشد و تا اوایل سال ۹۶ به طول انجامید. در سال ۹۶ عملا طراحی تفصیلی به اتمام می‌رسد و وارد فاز ساخت می‌شویم، در یک ماه آینده این طراحی مورد داوری قرار می‌گیرد. به نظر می‌رسد اکنون مشکل عمده‌ای در طراحی وجود ندارد و برای نصب و راه‌اندازی آن آماده می‌ شویم که امیدواریم بتوانیم در یک بازه ۴ ساله آن را به سرانجام برسانیم.

دکتر حبیب خسروشاهی

دکتر حبیب خسروشاهی

کلیت ماجرا این است، تصورکنید مکان‌یابی، یک کار اختصاصی بود که با زحمت زیاد و در طول ۸ سال انجام شد، طراحی نیز حدود ۸ سال زمان برده‌است و ما عملا در یک وضعیت تغییر و تحول و فشار زمانی هستیم. از نظر حجم فیزیکی و مالی حدود ۳۰ درصد کار انجام شده‌است.

در این مرحله ۷۰ درصد طرح رصدخانه که شامل ساخت محفظه، تلسکوپ و نصب و راه‌اندازی آن است، اجرا خواهد شد و شامل پیشرفت مالی هم خواهد شد. ما به اندازه‌ای که پول دریافت کرده‎ایم کار انجام داده‌ایم، در واقع برای رسیدن به سرعت بیشتر، بودجه بیشتری مورد نیاز است.

دکتر خسروشاهی در توضیح سایت رصدخانه به قابل توسعه بود آن اشاره کرد و گفت وقتی صحبت از رصدخانه می‌شود، شما به یک تلسکوپ فکر می‌کنید یا به یک سایت رصدی؛ زیرساختی که برای ایجاد چنین رصد خانه‌ای نیاز است در هر دو حالت، تا ۹۰ درصد یکسان است، تنها کاری که باید انجام داد این است که سایت قابل توسعه باشد و ما در اینجا سایتی را در نظر گرفتیم که امکان این گسترش را داشته باشد.

ساخت تلسکوپ در داخل ایران آرزوی جوانان ما بود اما اکنون با ورود تلسکوپ‌های خارجی، سلطه آن‌ها پذیرفته می‌شود و دراین شرایط شما تنها گیرنده هستید. شما می‌توانید یک تلسکوپ بخرید، همان کاری که همسایه‌ها انجام داده‌اند؛ اما در این میان چه چیزی به دست می‌آورید؟ صاحب تلسکوپی می‌شوید که سال‌ها طول می‌کشد از آن کار بکشید، آیا صنعت شما هم با این سرمایه‌گذاری ذی‌نفع است یا اینکه فقط منجمین منتفع می‌شوند؟

او درباره فعالیت‌های انجام شده تا کنون توضیح داد که آیینه اولیه تلسکوپ ۳٫۴ متری رصدخانه ملی، در پایان سال ۹۳ وارد کشور شد و آیینه ثانویه هم سفارش داده شده و در حال ساخت است. آیینه آزمون برای تست آیینه ثانویه هم ساخته و صیقل داده شده‌است که افزایش قطر آن توان تفکیک را بالا می‌برد.

او در ادامه گفت: حال وقتی سایت را انتخاب کردید، نیاز دارید زیر ساخت‌های آن را نیز تامین کنید. تلسکوپ را که دارید، باید ابزار رصدی آن را هم فراهم کنید، سایت و زیرساخت را با هم دارید و می‌خواهید ابزارهای رصدی مختلفی را در آنجا مستقر کنید که استفاده از این‌ها نیاز به پرسنل آموزش دیده و در نهایت نیاز به فعالیت اجتماعی دارد.

مجری ساخت طرح رصدخانه ملی، اپتیک تلسکوپ رصدخانه ملی را اینطور تشریح نمود:

تلسکوپ رصدخانه ملی ایران، یک تلسکوپ ۳٫۴ متری است که شامل مجموعه‌ای ازپکیج‌های مختلف می‌شود.

لازم به ذکر است اپتیک تلسکوپ مبنای اولیه ساخت تلسکوپ است، در همین راستا قطر تلسکوپ با مشورت کارشناسان و متخصصان این حوزه انتخاب شد و عمده فعالیت طراحی اپتیکی آن، مدت‌ها پیش به اتمام رسیده‌است. آیینه اصلی مدتی پیش وارد ایران شد و در مورد آیینه ثانویه هم دو سال پیش مطالعاتی انجام شده است.

آیینه آزمون که برای تست آیینه ثانویه به کار می‌رود، ساخته شده و صیقل داده شده‌است. سازنده این آیینه همان سازنده آیینه اصلی است و کار صیقل دهی آن در همان جایی که آیینه اولیه صیقل داده شده‌است، انجام می‌شود. تلسکوپ ریچی کرتین تلسکوپی است که در آن، پرتوهای نور به آینه اصلی تابیده و پس از انعکاس، در مکان آینه ثانویه (نقطه کانونی) به هم می‌رسند و تصویر با انعکاس مجدد در چشمی قابل دید است، که آینه اولیه همین آینه است. آینه ثانویه ۶۰ سانتی‌متر است و طول موج همه نورها از فروسرخ نزدیک تا فرابنش و تا محدوده‌ای را که جو اجازه می‌دهد تلسکوپ ببیند، پوشش می‌دهد. نسبت کانونی آیینه اصلی ۱٫۵ است. آیینه اولیه سریع است و این باعث می‌شود که طیف آیینه ما نسبت کانونی اش f11 باشد و روی دو محور حرکت کند. جنس آیینه اولیه از شیشه سرامیک بوده و دارای قیمت بالا و تکنولوژی پیشرفته است که در آلمان ساخته شده‌است. آیینه ثانویه در پایان سال ۹۳ به ایران رسید.

آیینه تلسکوپ رصدخانه ملی با دقت بالا صیقل داده شده که زبری سطح آن زیر ۲ نانومتر است و وقتی تلسکوپ به بهره‌برداری برسد سازه تلسکوپ ۱۱ متر ارتفاع و حدود ۶ متر قطر دارد و در دو محور حرکت می‌کند که با وجود وزن فوق‌العاده بالای آن، زبری سطح آیینه نباید از ۵/۵ نانومتر بیشتر شود. استقرار سازه ۱۰۰ تنی تلسکوپ با دقت ۳۶/۱ درجه قوسی بر روی سیستم‌های هیدرولیک نیز به فناوری‌ای چند برابر قوی‌تر از توان فعلی صنعت کشور نیاز دارد که امیدواریم بتوانیم در این بخش نیز از توان داخلی استفاده کنیم.

دکتر خسروشاهی کار بخش کنترل را نیز تمام شده دانست و اضافه کرد: در بخش کنترل کار تمام شده و نمونه سازی‌ها انجام شده‌است. درحال حاضر بخش شروع به ساخت باقی مانده‌است. ویژگی تلسکوپ این است که آیینه اولیه، یک آیینه فعال بوده و شکل آن قابل تغییر است و در زاویه‌های مختلف در طراحی‌های اپتیکی تغییر می‌کند. نواقص این سامانه فعال در ۱۸ ماه گذشته برطرف شده و طراحی آن انجام شده است. همچنین کارهای سبک جبهه موج ومقداری نمونه‌سازی آن نیز انجام شده‌است. سطح دقت آیینه زیر ۲ نانومتر است و این دقت بسیار بالایی است. همچنین افت و خیزهایی به خاطر ۴ تن وزن آن وجود دارد که باید بالاتر از ۵ نانومتر باشد؛ به همین دلیل مدام تغییر شکل می‌دهد.

در داخل محفظه کلاسیک هم با رویکرد امروزی به طراحی خاصی رسیدیم. امروزه همه تلسکوپ‌ها از جنسی خاص و در دو سایز مناسب ساخته می‌شوند که در محفظه طراحی شده و قراردادش منعقد شده است و بعد از تجهیز کارگاه، ساخت آن شروع می‌شود. بخش چرخان محفظه، ساختمان خدمات و پایه تلسکوپ‌ها هم در دست ساخت است.

این محفظه ۱۶ متر قطر و ۲۰ متر ارتفاع دارد و آیینه اصلی در ارتفاع ۱۳ متری قرار می‌گیرد که دلیل این ارتفاع، اندازه گیری‌های دمایی و تغییرات تلاطم در سطح‌های نزدیک به زمین است.

هر چه از سطح زمین فاصله بگیرید، به همان اندازه تلاطم سطحی که در زمین ایجاد می‌شود کاهش پیدا می‌کند، به همین دلیل ارتفاعی که باید انتخاب شود با نظر متخصصان ۱۳ متر تعیین شده‌است. سنسورهای ریز دمایی در بالای قله نصب شده‌اند و اندازه‌گیری‌ها انجام شده‌است.

همچنین نمای داخلی تمام بخش ثابت طراحی و ساخته شده‌است و طراحی‌های جزئی نیز انجام خواهند شد.

آیینه‌ای داریم که ۴/۳ متر قطردارد و سطح آن باید در حد ۵ نانومتر باشد. این آینه قرار است روی سازه‌ای مکانیکی با ۱۰۰ تن وزن، ۱۱ متر ارتفاع و ۶ متر قطر قرار بگیرد و این کار نیاز به دقت بسیار دارد، زیرا سطح افت و خیز ۵ نانومتری، در حالی که باد با سرعت ۴ کیلومتر بر ثانیه حرکت می کند، کار سختی است. ارتفاع این محفظه قابل توجه است زیرا نصف ارتفاع برج آزادی است و اگر قیاس قرار دهیم، در ۵ نانومتر و در چنین ابعادی کار ساده‌ای نیست. تمام تلاش ما بر این بوده‌است که مکان و اندازه‌گیری‌های دمایی به درستی انجام شود.

ایشان آسمان ایران را امتیاز خاصی برای رصدخانه دانست و افزود تعداد شب‌های زیادی با دید نجومی بالا در قله گرگش داریم و این یک امتیاز است و سامانه خودکار آن در جایش مستقر است و ما اولین رصدخانه‌ای هستیم که اطلاعات را در اختیار مردم قرار می‌دهیم تا مخاطبین به صورت لحظه‌ای از اخبار نجوم مطلع شوند و می‌توانیم اطلاعات نجومی را در اختیار سایت‌های دیگر قرار دهیم.

از طرفی برای استقرار تلسکوپ به زیر ساختی نیاز داریم که از بخش‌های مختلف تشکیل شده‌است. خدمات تجهیز رصدی و حفاظت از آن، از مسائلی است که مورد توجه قرار دارد و برای بهره‌برداری خوب از این مجموعه باید تامین شود.

لایه‌نشانی کردن آلومینیوم خالص روی سطح شیشه، زبری پایینی دارد و ضخامت آن ۸۰ نانومتر است که با حمایت صنایع داخلی می‌توانیم محفظه خلاء آن را بسازیم و باید تلاش کنیم تا در ایران ساخته و شست و شو شود، چرا که لایه‌نشانی در این سطح تا به حال در ایران وجود نداشته‌است.

مجری ساخت طرح رصدخانه ملی درباره بحث آموزش و آلودگی نوری اینطور اظهار داشت: از آنجا که اطراف ایران تلسکوپی با این رویکرد وجود ندارد، می‌توانیم اتفاقات منحصربه‌فردی را در آسمان رصد کرده و از یک ابزار رصدی به ابزار رصدی دیگری سوییچ کنیم. برای همین سعی می‌کنیم تمام ابزار رصدی بر روی یک تلسکوپ سوار باشند.

علاوه بر آن، آموزش به‌منظور بهره‌برداری از تلسکوپ، چیزی است که مورد تایید بوده و با رصدخانه آیزاک نیوتن مطرح شده است و برای آن قراردادی بستیم که دانشجویان پسادکترا و دکترا در آن حضور پیدا کردند .

یکی از عواملی که می‌تواند این سایت را مورد تهدید قراردهد آلودگی نوری است که ما با همکاری مدیران منطقه این آلودگی‌ها را در نورپردازی‌های شهری شناسایی کردیم و آن‌ها هم پذیرفتند تا پوشش این چراغ‌ها و سرپوش‌هایشان، آنها را تغییر دهند.

این سایت ۱۰ سال است تاسیس شده که ۹ سال است به صورت عملی کار می‌کند و پیشرفت قابل ملاحظه‌ای داشته است. جای تحسین دارد که آنقدر در این حوزه پیشرفت کرده‌ایم که برای تلسکوپ‌های فضایی پیشنهاد می‌دهیم. نجوم از هیچ علمی عقب نمانده‌است اما با این حال راه درازی در پیش داریم.

در انتها ایشان آماری مبنی‌بر تعداد منجمین ایران ارائه نمودند که بنابر اطلاعات ثبت شده در سال ۲۰۰۸، به ازای هر ۴ میلیون نفردر ایران فقط یک منجم ثبت شده‌است؛ ولی طبق اعلام اتحادیه بین‌المللی نجوم، ایران تا سال ۲۰۱۵، بیشترین سرعت را از نظر معرفی منجمان جدید به این اتحادیه داشته‌ است و تا سال ۲۰۱۸ یعنی زمانی که اولین نور از رصدخانه گرفته می‌شود، احتمالا به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت کشور، یک منجم در اتحادیه بین‌المللی خواهیم داشت. البته لازم به ذکر است که دراین شرایط، تازه به کشورهایی مثل رومانی و کره و مکزیک می‌رسیم و راه طولانی‌ای در پیش داریم. لازم است به این نکته توجه کنیم منجمی که رصدخانه نداشته باشد مثل پزشکی است که آزمایشگاه تشخیص طبی ندارد.

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست