فلسفه و تاریخ علم

اسرار اتمی هیتلر – آیا نازی ها بمب اتمی ساخته بودند؟

نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

مقاله ها، فیلم های مستند و  کتاب های بسیاری درباره اسرار نظامی نازی ها ساخته شده است. با گذشت سالها از بسته شدن پرونده حزب نازی و شکست آلمان در جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵، هنوز جنبه  های پنهانی از ابداعات و اختراعات و ادوات جنگی نازی ها وجود دارد که مورخان بسیاری را با خود درگیر کرده است. از دیگر سو، کند و کاو در تاریخ نازی ها برای مورخان علم نیز از اهمیت فراوانی برخوردار است. به عبارت دیگر، تحلیل تحولات تاریخی فیزیک جدید بدون در نظر گرفتن دوران حکومت رایش سوم و وقایع خونبار جنگ جهانی دوم ممکن نیست. از نظر تاریخی روی کار آمدن هیتلر و فرایند تشکیل حزب نازی، دانشمندان آلمان را نیز به دو دسته تقسیم کرد. دانشمندانی مانند اینشتین و یا شرودینگر به هر دلیلی خاک آلمان را ترک کردند و گروهی دیگر از دانشمندان مانند هایزنبرگ، زومرفلد  Sommerfeld  ، فون لاوئه  Max von Laue که از نظر دیدگاه سیاسی، لیبرال و محافظه کار بودند در خاک آلمان باقی ماندند. آنها بر این باور بودند که دانشگاه باید صرفا در خدمت منافع ملت آلمان باشد و به همین جهت بایستی خود را از دایره مناقشات سیاسی بیرون نگاه دارد. این دسته از دانشمندان در سالهای بین ۱۹۱۸ تا ۱۹۳۳ نیز با جمهوری وایمار همکاری کرده بودند و بنا به نقل قولی از هایزنبرگ : در دوره رایش سوم هم ماندند تا آنچه که نجات دادنی است نجات دهند. برخی نیز مانند فون لاوئه به حزب نازی اعتراض کردند و برخی دیگر مانند پاسکوال یوردان Pascual Jordan تا حدی در سازش پیش رفتند که به صورت رسمی به عضویت حزب نازی درآمدند.  با این وجود همه این داشمندان تقریبا در یک چیز با یکدیگر هم عقیده بودند و آن هم این بود که پای مناقشات سیاسی نباید به حیطه ی علم کشیده شود.
ورنر هایزنبرگ تقریبا کمی پیش از آغاز جنگ جهانی دوم، در تابستان ۱۹۳۹ استاد دانشگاه میشیگان آمریکا شده بود و با غنیمت شمردن فرصت حضور در آمریکا به دیدار انریکو فرمی Enrico Fermi فیزیکدان برجسته ایتالیایی می رود. هایزنبرگ و فرمی به گواه تاریخ از کلاس درس ماکس بورن در دانشگاه گوتینگن با یکدیگر آشنایی قبلی داشتند. در این گفتگو، فرمی که خطر بروز جنگ جهانی را نزدیک می بیند هایزنبرگ را تشویق می کند که با توجه به شرایط بد سیاسی آلمان دیگر به این کشور باز نگردد و در آمریکا بماند. فرمی در این گفتگو به کشف اتو هان در شکافت هسته ای اشاره می کند و می گوید این کشف می تواند یک واکنش زنجیره ای راه بیاندازد و واقعا ایناحتمال وجود دارد که بمب اتمی ساخته شود. هایزنبرگ اما نظر دیگری دارد و خطاب به فرمیمی گوید: من فکر می کنم مدتها پیش از آنکه اولین بمب اتمی ساخته شود جنگ تمام شده است. مقصود هایزنبرگ از این جمله آن است که او ساخت بمب اتمی را یک احتمال قریب الوقوع نمی دید و تصور می کرد بشر با ساخت بمب اتمی فاصله بسیار زیادی دارد. هایزنبرگ پیشنهاد فرمی مبنی بر عدم بازگشت به آلمان را هم جدی نمی گیرد و آنگونه که خود بعدها روایت می کند به فرمی می گوید که امیدوار است یک بار دیگر بتوانند یکدیگر را ملاقات کنند. هایزنبرگ در آگوست سال ۱۹۳۹ سوار بر کشتی شده و به آلمان باز می گردد.  او بعدها می نویسد خالی بودن کشتی از مسافر، گواهی بر درستی استدلال فرمی بود. او می نویسد: اوایل ماه سپتامبر یک روز صبح زود داشتم به اداره پست می رفتم که خبر شروع جنگ را شنیدم. صاحب هتل به من گفت جنگ با لهستان شروع شده است، نگران نباشید آقای پرفسور! ظرف  ۳ هفته کار تمام می شود!
بسیاری از مورخان علم معتقدند سرنخ این پرسش که “چرا آلمان نازی با وجود آن همه دانشمند فیزیک اتمی، بمب اتم نساخت”، به هایزنبرگ باز می گردد. آنها معتقدند هایزنبرگ سهوا یا عمدادر محاسبات خود دچار اشتباه شده بود. هایزنبرگ در تمام گفتگوهایش با سایر فیزیکدانان بر این باور بوده که ساخت بمب اتمی با اورانیوم طبیعی ممکن نیست. به اعتقاد هایزنبرگ ، واکنش زنجیره ای را فقط می شد در اورانیوم ۲۳۵ خالص یا دست کم اورانیوم ۲۳۵ بسیار غنی شده آغاز کرد. به همین  جهت معتقد بود دستیابی به چنین چیزی اگر حتی امکان هم داشته باشد مستلزم تلاش فنی بسیار بسیار عظیمی است و نه آلمانی ها می توانند از پس آن بر آیند نه آمریکاییها و نه انگلیسی ها.
دوران وحشت و ویرانی جنگ جهانی دوم سپری می شد و در اواخر سال ۱۹۴۱، باشگاه اورانیوم آلمان به تدریج موانع و مشکلات سر راه بهره برداری از انرژی اتمی را می شناخت و در این سال فیزیکدانان آلمان دریافتند که با استفاده از اورانیوم طبیعی و آب سنگین می توان یک رآکتور هسته ای ساخت  . آنگونه که هایزنبرگ می گوید، فیزیکدانان  تصور می کردند که مشکلات فنی بر سر راه ساخت بمب اتمی به قدری زیاد است که در شرایط جنگی آلمان این مساله عملا منتفی و غیرممکن است. بنابراین می توانستند گزارش صادقانه ای را به مقامات آلمان نازی اعلام کنند و  در عین حال مطمئن باشند که بمب اتمی در رایش سوم ساخته نخواهد شد. هایزنبرگ در اتاق کار خود واقع در در انیستیتوی فیزیک کایزر ویلهلم در بحث های طولانی که با همکاران و دوستانش داشته ظاهرا دچار اشتباه محاسباتی می شود و به کارل فریدریش می گوید: من فکر می کنم فیزیکدانان آمریکایی هم علاقه زیادی به ساختن بمب اتمی نداشته باشند. افسوس که پیش بینی هایزنبرگ در این زمینه کاملا غلط از آب درآمد. او بعدها در خاطرات خود می نویسد : بعد ازظهر روز ۶ آگوست ۱۹۴۵ کارل ویرتس شتابان آمد و خبر تازه ای برای من آورد. هیروشیما توسط آمریکایی ها بمباران اتمی شده بود. اول نمی خواستم این خبر را باور کنم. زیرا اعتقاد داشتم که ساختن بمب اتمی مستلزم کوشش های عظیم فنی و صرف هزاران میلیون دلار است. اما شب با شنیدن اخبار رادیو با کمال اکراه و ناچار قبول کردم که تحول فیزیک اتمی که مدت ۲۵ سال در آن شرکت جسته بودم اکنون باعث مرگ صد هزار انسان شده است.

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

۱ دیدگاه

  • شخص هیتلر با عملیات ساخت بمب اتم مخالف بود و چه بسا همین امر موجب کندی یا حتی توقف ادامه تحقیقات آلمان‌ها در این زمینه شد.
    این نکته را می‌توان در برخی از گزارشات تاریخی یافت، از جمله در کتاب جنگ ناشناخته، اثر اتو اسکورتسنی

دیدگاه شما چیست