زبان شناسی فضا و نجوم

چه کسی نام اجرام آسمانی را انتخاب می کند؟

نوشته شده توسط عرفان کسرایی

شاید اینطور به نظر برسد که نامگذاری برای اجرام سماوی تازه کشف شده حق انحصاری کاشفان است و کاشفان می توانند درست همانگونه که والدین برای فرزندان خود نام انتخاب می کنند هر اسمی را برای شیء آسمانی یافتهء خود برگزینند. اما در واقع اینطور نیست و نامگذاری اقمار و اجرام آسمانی به عهده مجموعه ای است که اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی IAU (نام کامل International Astronomical Union) نام دارد. نامگذاری اجرام آسمانی معیارهایی دارد که نمی تواند نادیده گرفته شود. مثلا اینکه هیچ دو شیء آسمانی نمی توانند هم‌نام باشند. از این قاعده به ندرت ممکن است تخطی شود هرچند که موارد نقضی هم وجود دارد. مثلا دو شیء آسمانی به نام لدا Leda وجود دارد. که یکی قمر مشتری که در سال ۱۹۷۴ و دیگری لدا ۳۸ سیارکی که در سال ۱۸۵۶ کشف شده است. یکی از سخت ترین قواعد نامگذاری شاید این باشد که نام انتخاب شده باید با نام هایی که از قبل برای اجرام متناظر در همان منظومه رایج است سازگار باشد. مثلا نام اقمار سیاره مشتری همگی به نوعی با اساطیر خدای ژوپیتر مرتبط اند. این دستورالعمل در نامگذاری سیارات نیز لحاظ شده است و می بینیم که سیارات به نام خدایان و الهه های اسطوره ای نام نهاده شده اند. مورد دیگر که در نامگذاری باید در نظر گرفته شود اجماع بین المللی است.مساله ای که در جریان نامگذاری ها توسط اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی IAU از اهمیت بسیاری برخوردار است.

photo_2017-02-19_12-30-12

     ملیت اعضای اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی IAU

نام پنج قمر از قمرهای اورانوس که بیش از ۲۰۰ سال پیش کشف شدند یعنی  میراندا، آریل، امبریل، تیتانیا و ابرون (تیتانیا و اوبرون توسط ویلیام هرشل کشف شده اند) مستقیما با اسطورهء اورانوس مرتبط نیست. این نام ها نام شخصیت های آثار ویلیام شکسپیر ، نمایشنامه نویس دوره الیزابتی و همچنین الکساندر پوپ شاعران قرن ۱۸ انگلستان هستند. نام تیتانیا و اوبرون  ملکه و پادشاه پری گونهء انگلستان از نمایشنامه (رویای نیمه شب تابستان) اثر شکسپیر گرفته شده اند. میراندا و آریل هم چهره هایی در نمایشنامه توفان اند. آریل نیز مانند امبریل در شعر حماسی و طنز آمیز الکساندر پوپ تحت عنوان The Rape of the Lock یک روح محسوب می شود. پوک Puck  یکی از قمرهای اورانوس هم نام روح شیطانی در نمایشنامه (رویای نیمه شب تابستان) شکسپیر است.
در سال ۱۹۸۶ که وویجر ۲ توانست ۱۰ قمر دیگر مشتری را کشف کند اینطور انتظار می رفت که همان الگوی نامگذاری پیشین که برای انتخاب اسم ۵ قمر قبلی به کار گرفته شده بود ادامه پیدا کند. اما فاجعه انفجار شاتل فضایی چلنجر در ژانویه همان سال باعث مرگ ۷ فضانورد شده بود باعث شد سیل طومارها و نامه ها به اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی IAU  روانه شود که اصرار داشتند ۷ قمر تازه کشف شده به افتخار هفت فضانورد کشته شده چلنجر نامگذاری شود. تن دادن به این موج درخواست ها به نوعی نقض اصول بنیادی اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی بود و کمیته نامگذاری نسبت به این رفتار خلاف رویه چندان تمایلی نداشت. از طرفی با عدم توجه به خواست عمومی ممکن بود کمیته نامگذاری به بی توجهی و ناسپاسی متهم شود. برای گریز از این مشکل این کمیته در پی رافتن راهی  بود که هم سنت نامگذاری را حفظ می کرد و هم احترام فضانوردان درگذشته را نگاه می داشت. پیش از آن نامگذاری دهانه های ماه و سیارک ها به نام افراد نام آور مساله  تازه ای نبود به همین جهت هفت سیارک و هفت  دهانه ماه را به افتخار فضانوردان چلنجر نامگذاری کردند. نامهای انتخابی برای ده قمر تازه کشف شده اورانوس یعنی کوردلیا، اوفلیا، کرسیدا، دزدمونا ، پوریتا، ژولیت، بیانکا، روزالیند، پوک و بلیندا به جز آخری برگرفته از آثار شکسپیر هستند. کوردلیا دختر وفادار شاه لیر است و اوفلیا معشوقه جوان شاهزاده هملت که بعدا دیوانه شد و بر اثر غرق شدن در آب جان خود را از دست داد. کرسیدا معشوق ترویلوس قهرمان محکوم به شکست ترویایی در نمایشنامه ترویلوس و کرسیدا است.  دزدمونا همسر مهربان اتللو است که در جریان خشم ناشی از حسادت در تراژدی اتللو به دست وی کشته می شود. بیانکا یکی از کاراکترهای نمایشنامه (رام کردن زن سرکش) است و روزالیند هم در نمایشنامه (هر طور که بخواهی) ظاهر می شود. نامگذاری بلیندا به عنوان یکی از قمرهای اورانوس داستن جالبی دارد. بلیندا یکی از شخصیت های  داستانی الکساندر پوپ در (یورش بر طره) است. او به رغم تلاش های آریل دسته ای از موهایش را به یک بارون شیطانی می بازد. در ادامه روح بدخواه امبریل ، ظرف دارویی جادویی پر از اشک و اندوه را به سوی او راها می کند. بلیندا برای  پس گرفتن گیسو به نبرد با بارون می پردازد اما در این بین با  وساطت ارواح آسمانی گیسوی او به آسمان ها می رود.
این گیسو  وقف شهرتی مقدس خواهد شد
که نام بلیندا را  در میان ستارگان نقش می زند
جالب است بدانیم که اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی IAU  نام بلیندا قمر اورانوس را از این شعر برگزیده است.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست