طبیعت و محیط زیست

افزایش نگران کننده حجم زباله در اقیانوس منجمد شمالی

نوشته شده توسط محبوبه ملک مختاری

اقیانوس منجمد شمالی دچار مشکلی جدی شده است: درست ظرف ده سال تراکم زباله‌های دریایی در یک ایستگاه در عمق دریا در اقیانوس منجمد شمالی ۲۰ برابر شده است. این خبر را به‌تازگی محققان موسسه آلفرد وگنر AWI از مرکز تحقیقات قطبی و دریایی هلمهولتز منتشر کرده‌اند. میزان زباله موجود در اعماق آب‌های اقیانوس منجمد شمالی از کیسه‌های پلاستیکی گرفته تا خرده شیشه و تورهای ماهیگیریبه رغم فاصله زیاد قطب شمال از مناطق شهری، همچنان رو به افزایش است و تهدیدی جدی برای زیست­‌بوم آسیب پذیر این ناحیه به شمار می‌رود. محققان مرکز تحقیقات دریایی و قطبی هلمهولتز از سال ۲۰۰۲ میزان زباله را در دو ایستگاه مرکز «هاوسگارتن» Hausgarten شبکه دیده‌بانی اعماق آب‌ها که شامل ۲۱ ایستگاه در تنگه فرام Fram میان گرینلند Greenland  و سوالبارد Svalbard می‌شود، ثبت کرده‌اند. نتایج این مطالعه بلندمدت در مجله علمی «تحقیقات اعماق آب‌ها» Deep-Sea Research منتشر شده است. «ماین تکمان» Mine Tekman محقق و زیست شناس تیم می‌گوید: «این پژوهش مؤید آن است که میزان زباله در اعماق آب‌های اقیانوس منجمد شمالی ظرف چند سال گذشته به ناگهان افزایش یافته است.»
محققان  در جریان این مطالعه کف اقیانوس را در عمق دو هزار و ۵۰۰ متری با استفاده از سامانه مشاهده کف اقیانوس و سامانه دوربین کششی مورد بررسی قرار دادند. از ابتدای ارزیابی‌ها، از مجموع هفت هزار و ۵۸ عکس، ۸۹ قطعه زباله شناسایی کرده‌اند. محققان جهت مقایسه با سایر مطالعات، تراکم زباله را به منطقه بزرگ‌تری تعمیم داده‌اند. در نتیجه به‌طور متوسط ۴ هزار و ۴۸۵ قطعه زباله در هر کیلومتر مربع در بازه مورد بررسی (۲۰۰۲تا ۲۰۱۴) وجود دارد. به‌علاوه رشد کاملاً محسوسی طی چند سال اخیر رخ داده است: زمانی که تیم در مطالعه دیگری میزان آلودگی ۴ هزار و ۹۵۹ قطعه زباله در هر کیلومتر مربع را در سال ۲۰۱۱ مورد بررسی قرار داد، امیدوار بود نتایج آن داده‌های آماری خارج از محدوده باشد، اما میزان آلودگی از آن زمان تا کنون افزایش یافته و به اوج ۶ هزار و ۳۳۳ قطعه زباله در هر کیلومتر مربع در سال ۲۰۱۴ رسیده است.
این وضعیت در ایستگاه شمالی شبکه موسوم به N3 چشمگیر است. تکمان می‌گوید: «در اینجا میزان زباله از سال ۲۰۰۲تا ۲۰۱۴ بیش از ۲۰ برابر شده است.» اگر یافته‌های حوزه تحقیقات شمالگان در منطقه یخ‌های حاشیه‌ای را در نظر بگیریم، داده‌های مربوط به سال ۲۰۰۴ حاکی از وجود ۳۴۶ قطعه زباله در هر کیلومتر مربع است. ده سال بعد، تعداد آن‌ها به ۸ هزار و ۸۲ قطعه افزایش یافته است. این میزان آلودگی بالاترین میزان تراکم زباله است که از اعماق آب‌ها در دره کپ دو کروس Cap de Creus در ساحل شرقی مجمع الجزایر ایبریIberian گزارش شده است.
این محققان با بررسی تصاویر گرفته شده دریافته اند که بخش اعظم زباله‌ها شامل پلاستیک و شیشه هستند. مسلماً شیشه تجزیه نمی‌شود و مستقیماً در اعماق اقیانوس فرو می‌رود. این مساله حاکی از وجود منابع بومی آلودگی هاست و نیز با افزایش عبور و مرور کشتی‌ها در منطقه به سبب کاهش یخ‌ها همخوانی دارد. با این وجود هنوز اعلام نتیجه‌ای قطعی در مورد منشأ زباله‌های پلاستیکی بسیار دشوار است. زیرا زباله ها پیش از رسیدن به کف دریا فاصله قابل ملاحظه‌ای را طی می‌کنند. در اغلب موارد دانشمندان قادر نیستند منشأ آن‌ها را صرفاً بر مبنای عکس‌ها تعیین کنند. مسلماً جریان خلیجی زباله‌های پلاستیکی را به همراه آب‌های قطبی به سمت قطب شمال منتقل می‌کند، محققان تئوری جدیدی در مورد علت انباشته شدن زباله در تنگه فرام دارند: نتایج حاکی از رابطه‌ای مثبت میان تراکم زباله و افزایش دوران تابستانی یخ‌های قطبی است. «دکتر ملانی برگمان» Melanie Bergmann زیست شناس اعماق آب‌ها و از محققان این مطالعه می‌گوید: «اگر حق با ما باشد، یخ‌ها زباله‌های شناور را در زمان تشکیل یخ با خود می‌برند. با گرم‌تر شدن هوا، یخ‌ها شکسته می‌شوند و به همراه جریان قطب گذر در مسیر جنوب به سمت تنگه فرام حرکت می‌کنند و پس از ذوب شدن زباله‌های با خود آورده را در منطقه مورد بررسی رها می‌کنند. تاکنون درست عکس این فکر می‌کردیم زیرا شاهد آن بودیم که یخ‌ها مانعی برای ورود آلودگی به آب هستند.»
محققان هم چنان با این معما مواجه هستند که چه زمانی و چگونه زباله‌های پلاستیکی تغییر مسیر داده و به‌سوی اعماق آب می‌روند. آن‌ها در گذر زمان قطعات پلاستیکی بیشتری را دیده‌اند که احتمالاً تکه‌هایی از زباله‌های بزرگ‌تر و حاکی از افزایش میکرو پلاستیک‌ها هستند. این موضوع شگفت انگیز است زیرا در اعماق آب‌ها پرتو فرابنفش برای تجزیه پلاستیک وجود ندارد و پایین بودن دما نیز به تجزیه کمک نمی‌کند. در تابستان ۲۰۱۶ تیم محققان با یک قطعه پلاستیکی مواجه شدند که نخستین بار دو سال پیش‌تر آن را مشاهده کرده بودند. برگمان می‌گوید: «دو بار برخورد با یک قطعه پلاستیکی که تغییرات آن بسیار اندک بود، مسلماً این خطر را گوشزد می‌کند که اعماق آب‌ها می‌تواند به انبار زباله‌های پلاستیکی تبدیل شود. به سبب انباشت کاملاً پنهان زباله در کف اقیانوس ما هم چنان نمی‌دانیم در نهایت ۹۹ درصد زباله‌های پلاستیکی دریایی به کجا می‌روند.»
لازم به ذکر است که هاوسگارتن دیده‌بان آب‌های عمیق در تنگه فرام است و در حال حاضر شامل ۲۱ ایستگاه در اعماق ۲۵۰ تا دو هزار و ۵۰۰ متری می‌شود. در این ایستگاه‌ها نمونه‌ها تابستان هر سال از سال ۱۹۹۹ جمع آوری شده‌اند. هم چنین عملیات لنگراندازی و سامانه‌های کاوشگر سقوط آزاد که بسترهای مشاهده در کف دریا هستند، ثبت تغییرات فصلی را میسر می‌کنند. نمونه‌ها به کمک سامانه‌های کنترل از راه دور در فواصل منظم جمع آوری، ابزارهای ثبت خودکار مستقر و نگهداری شده‌اند و نیز آزمایش‌هایی در محیط انجام شده است.

درباره نویسنده

محبوبه ملک مختاری

دیدگاه شما چیست