آخرین اخبار

یادداشت: نقش شرکت های دانش بنیان در تحقق راهبرد اقتصاد مقاومتی

نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

نویسنده این یادداشت: پیمان حاج رضایی، مدیر روابط عمومی و امور بین الملل پارک علم و فناوری خراسان جنوبی

امروزه با پیشرفت علوم بشری، کاربرد دانش در زندگی انسان در تمام عرصه های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی افزایش یافته و اقتصاد مبتنی بر علم و دانش و ضرورت توسعه شرکت های دانش بنیان در عرصه های اقتصادی اهمیت زیادی یافته است. در این عرصه شرکت های دانش بنیان می توانند موجب تحول در عرصه علم و دانش و کشف یافته ها و نتایج جدید اقتصادی شوند، این یافته ها می تواند در اجرای اصول اقتصاد مقاومتی مورد استفاده قرار گیرد.
بیانات و سخنان مقام معظم رهبری در این زمینه موجب اهمیت و توجه به نقش برجسته شرکتهای دانش بنیان در تحولات و تغییرات اقتصادی گشت. رهبر معظم انقلاب در دیدار با جمعی از محققان و پژوهشگران، عرصه علم و فناوری و مسئولان شرکت های دانش بنیان با تاکید قرار دادن این شرکتها، لزوم تحقق اقتصاد مقاومتی را بیان داشتند. از دید ایشان، «شرکت های دانش بنیان از بهترین مظاهر و موثرترین مولفه های اقتصاد مقاومتی هستند که می توانند اقتصاد مقاومتی را پایدارتر کنند» . . رابطه در هم تنیده اقتصاد مقاومتی با اقتصاد مبتنی بر علم و دانش از طریق شرکت های دانش بنیان استحکام می یابد. این شرکتها هم در تحقق اقتصاد دانش بنیان نقش دارند و هم می توانند در مدل اقتصاد مقاومتی کارایی و کاربرد داشته باشند.

* اقتصاد دانش بنیان
دانش به عنوان یکی از نیروهای بسیار مؤثر در تحولات اقتصادی و اجتماعی به شمار می آید و یک کالای عمومی محسوب می شود، زیرا می توان دانش را بدون کاهش و استهلاک، با دیگران به اشتراک گذاشت. در عین حال، این یک مشخصه ی منحصر به فرد برای این کالای عمومی محسوب می گردد که بر خلاف سایر کالاهای فیزیکی (مثل سرمایه، دارایی های مادی و منابع طبیعی) ، استفاده از آن، از کمیّتش نمی کاهد و می توان از آن بارها استفاده کرد.
یک تعریف عام از دانش عبارت است از ذخیره انباشته شده ای از اطلاعات و مهارت ها که از مصرف اطلاعات توسط گیرنده ی اطلاعات حاصل می شود. در حقیقت دانش، به عنوان یک منبع دائمی، همواره در اختیار بنگاه های اقتصادی قرار می گیرد و با مشارکت مکرر در فرآیندهای گوناگون تولیدی و خدماتی، سبب افزایش مزیت رقابتی و ایجاد ارزش افزوده می شود. در نتیجه، این امر می تواند سبب گسترش رفاه اجتماعی و عامل کاهش فقر و بی عدالتی و موجب ارتقای روند توسعه پایدار شود.
فناوری را می توان کلیه ی دانش فنی، فرآیندها، ابزار و سیستم های به کاررفته در ساخت محصولات و ارائه ی خدمات تعریف کرد. فناوری همواره در خلق ثروت برای کشورها نقش اساسی داشته و سطح استاندارد و کیفیت زندگی مردم را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. تأثیر فناوری آن چنان است که پیشرفت تمدن را غالباً با توجه به فناوری برتر هر دوره مشخص می کنند. اقتدار فناوری موجب اقتدار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی می گردد.
* رابطه اقتصاد دانش بنیان و شرکت های دانش بنیان
نکته ای که باید همواره در نظر داشت این است که برای دستیابی به اقتصاد دانش بنیان، فقط تولید و توزیع اطلاعات و پرداختن به آموزش و پژوهش کافی نیست، بلکه نکته ی مهم به کارگیری آن ها در استفاده از منابع اقتصادی به صورت مستمر و پایدار است. به عبارت دیگر، کاربردی کردن دانش و استفاده ی مؤثرتر از آن در گسترش ظرفیت ها و ارتقای درجه بهره برداری از منابع است که تحقق یک اقتصاد دانش بنیان را ممکن می سازد. نقش شرکت های دانش بنیان نیز در این زمینه قابل تعریف است.
به طور کلی می توان ویژگی های ذیل را برای اقتصاد دانش بنیان برشمرد:
۱٫ اقتصاد دانش بنیان اقتصاد کمیابی منابع نیست، بلکه اقتصاد فراوانی منابع است؛ زیرا بر خلاف بسیاری از منابع که هنگام مصرف مستهلک می شوند، اطلاعات و دانش، که اساس اقتصاد دانش بنیان است، می تواند بارها مصرف شود و با مصرف بیشتر در واقع رشد کند ، همچنین در این در اقتصاد ، دانش به کالا تبدیل می شود و به فروش می رسد. با توجه به استفاده از فناوری ها و روش های مناسب، بازارها و سازمان های مجازی محل فعالیت در اقتصاد دانش بنیان اهمیت چندانی ندارد، در حقیقت اقتصاد دانش بنیان با بهره وری بیشتر عوامل تولید و رفتار بهینه اقتصادی از نظر تخصیص منابع کار می کند و در نتیجه، دارای نرخ رشد بالاتری خواهد بود.
حضور اساتید، نخبگان و اعضای هیئت علمی در مدیریت این شرکت ها، اتکای توسعه شرکت های دانش بنیان بر فناوری، بالا بودن نسبت نیروهای متخصص، ایجاد یک بازار جدید از طریق ابداء محصولات نو از ویژگی های شرکت های دانش بنیان به شمار می آید.

* اقتصاد مقاومتی
رهبر معظم انقلاب معنای اقتصاد مقاومتی را چنین بیان نموده اند: «اقتصاد مقاومتی معنایش این است که ما یک اقتصادی داشته باشیم که هم روند رو به رشد اقتصادی در کشور محفوظ بماند، هم آسیب پذیری اش کاهش پیدا کند؛ یعنی وضع اقتصادی کشور و نظام اقتصادی جوری باشد که در مقابل ترفندهای دشمنان، که همیشگی و به شکل های مختلف خواهد بود، کمتر آسیب ببیند و اختلال پیدا کند. » همچنین ایشان در جای دیگر این مفهوم را چنین معنا می کنند: «اقتصاد مقاومتی فقط جنبه ی نفی نیست، این جور نیست که اقتصاد مقاومتی معنایش حصار کشیدن دور خود و فقط انجام یک کارهای تدافعی باشد. نه، اقتصاد مقاومتی یعنی آن اقتصادی که به یک ملت امکان می دهد و اجازه می دهد که حتی در شرایط فشار هم رشد و شکوفایی خودشان را داشته باشند. »
بنابراین باید توجه داشت که اقتصاد مقاومتی نوعی اقتصاد و برنامه ریزی تعاملی مبتنی بر راهبرد استفاده از تهدید به عنوان یک فرصت است.
ویژگی های خاص سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی
یکی از نقاط ضعف اقتصاد ما عدم استفاده بهینه از پتانسیل موجود در سرمایه انسانی کشور است، سرمایه ای که توان تولید علم را در حال حاضر داشته و رتبه بسیار خوبی در تولید علم کسب کرده است.
بنا بر آمارهای موجود دانشمندان و پژوهشگران ایران ۱٫۵۸ درصد از تولید علم در جهان را به خود اختصاص داده اند. این موضوع بیانگر این است که سرمایه انسانی کشور ما شایستگی تولید دانش را داشته است، اما برای بکارگیری دانش، در جهت تولید ارزش اقتصادی به اندازه کافی کار نشده و این خلاقیت و نوآوری در خدمت بنگاه های اقتصادی درنیامده است.
نکته ظریفی که در فرمان ۲۴ ماده ای اقتصاد مقاومتی دیده می شود، موضوع بند ۲ سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی است که تاکید بر “پیشتازی اقتصاد دانش بنیان، پیاده سازی و اجرای نقشه جامع علمی کشور و ساماندهی نظام ملی نوآوری به منظور ارتقای جایگاه جهانی کشور و افزایش سهم تولید و صادرات محصولات و خدمات دانش بنیان و دستیابی به رتبه اول اقتصاد دانش بنیان در منطقه” داشته است، در واقع با تکیه بر این بند می توانیم با استفاده از دانش که حد و مرزی برای آن وجود ندارد و استفاده دقیق از ظرفیت های علمی کشور که طی سالهای اخیر بسیار شکوفا شده است، وضعیت اقتصادی جامعه را بهبود داده و نقصان بکارگیری دانش در سطوح تولید را که در کشور ما بسیار مشهود است را ارتقا دهیم.
کشوری: دانش، یکی از عوامل بسیار مؤثر در تحولات اقتصادی و اجتماعی یک جامعه به شمار می آید و از جمله منابعی است که می توان آن را بدون کاهش و استهلاک، با دیگران به اشتراک گذاشت.
این ویژگی، یک مشخصه منحصر به فرد برای این منبع محسوب می گردد که بر خلاف سایر منابع فیزیکی مثل سرمایه، دارایی های مادی و منابع طبیعی، استفاده از آن، از کمیّتش نمی کاهد و می توان از آن بارها استفاده کرد.
این در حالیست که در الگوهای اولیه رشد اقتصادی، بیشتر بر عوامل فیزیکی تولید مانند سرمایه فیزیکی، نیروی کار و زمین به عنوان منابع تولید تأکید کرده اند، اما در مدل های جدید رشد اقتصادی، بهره وری عوامل تولید نیز به عنوان یکی از ارکان رشد اقتصادی معرفی می شود و دانش به عنوان یکی از مؤثرترین عوامل در بهره وری و رشد اقتصادی مطرح می گردد.
بنابراین می توان نتیجه گرفت که اقتصاد دانش بنیان تأثیر بسزایی در افزایش تولید سرانه بالاتر و کاهش نابرابری در توزیع درآمد خواهد داشت.
امروزه اصطلاح اقتصاد دانش بنیان، گویای تأکید بر نقش دانش و فناوری در جریان توسعه اقتصادی است. از این رو، می توان گفت در اقتصاد دانش بنیان، نگاه به دانش از نظر کیفی و کمّی با اهمیت تر از گذشته بوده است.
بسیاری از اقتصاددانان بر این باورند که امروزه دیگر حجم سرمایه و اندازه بازار در توسعه اقتصادی کشورها نقش اساسی ندارد، بلکه این نقش را دانش و فناوری ایفا می کند. نکته ای که باید همواره در نظر داشت این است که برای دستیابی به اقتصاد دانش بنیان، فقط تولید و توزیع اطلاعات و پرداختن به آموزش و پژوهش کافی نیست، بلکه نکته مهم به کارگیری آنها در استفاده از منابع اقتصادی به صورت مستمر و پایدار است.
به عبارت دیگر، کاربردی کردن دانش و استفاده مؤثرتر از آن در گسترش ظرفیت ها و ارتقای درجه بهره برداری از منابع است که تحقق یک اقتصاد دانش بنیان را ممکن می سازد. در حقیقت اقتصاد دانش بنیان با بهره وری بیشتر عوامل تولید و رفتار بهینه اقتصادی از نظر تخصیص منابع کار می کند و در نتیجه، دارای نرخ رشد اقتصادی بالاتری خواهد بود.

* محورهای کارکردی شرکت های دانشدر توسعه اقتصاد مقاومتی
۱. شرکت های دانش بنیان، با توجه به ویژگی های خود و پویایی و تطبیق با شرایط محیط پیرامونی و انعطاف پذیری بالا، ظرفیت مناسبی برای روبه رو شدن با شرایط تحریم را دارا هستند. همچنین توزیع عادلانه تر ثروت، بر اساس شایسته سالاری در چنین شرکت هایی، تأثیر زیادی در عدالت اقتصادی دارد و از سوی دیگر، با توجه به توانمندتر بودن این شرکت ها، در مقایسه با شرکت های سنتی، سبب افزایش بهره وری و کارآمدی شرکت های دولتی واگذارشده خواهد شد. همچنین استراتژی عدم تمرکز فعالیت های تولیدی در چند شرکت بزرگ دولتی، مانع از تحریم آسان محصولات یا مواد اولیه ی شرکت ها می گردد. شرکت های دانش بنیان زیرساخت های لازم جهت عملی ساختن استراتژی عدم تمرکز و همکاری چندین شرکت متوسط جهت تولید یک محصول را دارا هستند. در صورت تحریم مواد اولیه یا فناوری، چنین شرکت هایی توانمندی لازم را جهت دستیابی به فناوری یا مواد اولیه ی جایگزین خواهند داشت.
۲. قطع وابستگی به فروش خام مواد معدنی، به ویژه نفت، یکی دیگر از مؤلفه های اقتصاد مقاومتی بیان شد. شرکت های دانش بنیان، با توجه به ویژگی های منحصربه فرد خود و توان ایجاد و به کارگیری فناوری های پیشرفته ی مورد نیاز، توانمندی لازم را جهت تبدیل مواد خام به محصولات نهایی و با ارزش افزوده ی بالا دارند. در واقع دولت با اعتماد و توجه به چنین شرکت هایی می تواند تهدید به وجود آمده در این حوزه را به فرصتی جهت شکوفایی صنایع نفت و پتروشیمی تبدیل نماید. با تمرکز بر این استراتژی، در بلندمدت، علاوه بر خودکفایی کشور در بسیاری از کالاهای مرتبط با نفت و صنایع معدنی، حتی می توان از نفت به عنوان ابزاری جهت تهدید دشمن استفاده نمود.
۳. یکی دیگر از مؤلفه های اقتصاد مقاومتی مدیریت مصرف مطرح شد. واقعیت این است که یکی از علل اساسی اسراف و زیاده روی در مصرف و همچنین تمایل مردم به مصرف کالاهای خارجی، پایین بودن کیفیت محصولات و کالاهای داخلی است و این مسئله در بلندمدت باعث سلب اطمینان مردم از کیفیت اکثر کالاهای داخلی شده است. بنابراین با توجه به ویژگی شرکت های دانش بنیان در استفاده از دانش برای بهینه کردن کیفیت محصولات داخلی، به همراه اقدامات فرهنگی، می توان موجب ترغیب مردم به مصرف کالاهای داخلی گردید. به این ترتیب، از یک سو وابستگی کشور به محصولات و ارز خارجی جهت واردات این کالاها کاهش می یابد و از سوی دیگر، با ارتقای کیفیت محصولات داخلی، زمینه ی رقابت این کالاها با کالاهای مشابه در بازارهای خارجی فراهم می گردد. در نهایت، با افزایش گستره ی کالاهای صادراتی، آسیب پذیری کشور در برابر تحریم کالاهای صادراتی کاهش می یابد.
۴. بهره وری عوامل تولید به عنوان یکی از عوامل اقتصاد دانش بنیان بیان شد. پایین بودن بهره وری یکی از مسائل اساسی اقتصاد کشور است که تأثیر گسترده ای بر تمام جنبه های اقتصادی دارد. در حقیقت بهره وری عوامل تولید در شرکت های دانش بنیان، علاوه بر تأثیرات ذکرشده در بند قبل، سبب کاهش هزینه ی تمام شده ی محصولات و کالاها خواهد شد. در نتیجه، علاوه بر افزایش استفاده ی مردم از کالاهای داخلی، از سوی دیگر، مزیت رقابتی در قیمت برای صادرات محصولات در بازارهای جهانی ایجاد خواهد کرد.
۵. اهمیت اقتصاد و شرکت های دانش بنیان به اندازه ای است که علاوه بر تأثیرگذاری بر سایر مؤلفه های اقتصاد مقاومتی، از طرف رهبر معظم انقلاب به عنوان یکی از مهم ترین و مؤثرترین مؤلفه های اقتصاد مقاومتی مطرح می شود. ایشان از شرکت های دانش بنیان به عنوان راهکاری برای جایگزینی درآمدهای نفت یاد می کنند و تصریح می نمایند که «ما اگر بتوانیم از همین فرصت که امروز وجود دارد استفاده کنیم و تلاش کنیم نفت را با فعالیت های اقتصادی درآمدزای دیگری جایگزین کنیم، بزرگ ترین حرکت مهم را در زمینه ی اقتصاد انجام داده ایم. امروز صنایع دانش بنیان از جمله کارهایی است که می تواند این خلأ را تا میزان زیادی پر کند.
همچنین ایشان در جای دیگر، با تأکید بر این موضوع، می فرمایند: «این بخش شرکت های دانش بنیان و فعالیت های اقتصادی دانش بنیان خیلی جاده ی باز و امیدبخشی است. » در سخنرانی دیگری، ایشان کارآفرینی را مترادف اقتصاد مقاومتی می دانند و تأکید می کنند: «ما باید یک اقتصاد مقاومتیِ واقعی در کشور به وجود بیاوریم. امروز کارآفرینی معنایش این است. »
۶. یکی دیگر از مؤلفه های اقتصاد مقاومتی حمایت از تولید ملی و همچنین خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک مورد نیاز کشور است. چنان که در مباحث مطرح شده در حوزه ی اقتصاد دانش بنیان بیان شد، یکی از عوامل اساسی رشد تولید سرانه ی ملی، اقتصاد دانش بنیان و بنگاه های اقتصادی دانش بنیان است. در حقیقت، یکی از راهکارهای اساسی خودکفایی پایدار در محصولات استراتژیک، ارتقای فناوری و افزایش بهره وری عوامل تولید از طریق دانش بنیان نمودن اقتصاد و توسعه ی شرکت های دانش بنیان است. با برنامه ریزی صحیح، حتی کشور می تواند صادرکننده ی این محصولات نیز باشد.
یکی از اساسی ترین زیرساخت های اقتصاد دانش بنیان و پیش نیاز تحقق استراتژی شرکت های دانش بنیان جهت توسعه ی اقتصاد مقاومتی است. در حقیقت یکی از اساسی ترین پیش نیازهای اقتصاد دانش بنیان سرمایه ی انسانی خلاق، نوآور و دانشی است که با توجه به ترکیب جمعیتی کشور ایران و جمعیت بالای جوانان تحصیل کرده و نیروی انسانی به عنوان بزرگ ترین و باارزش ترین سرمایه ی کشور، باید مورد توجه قرار گیرد و بدین ترتیب، با توانمند نمودن و تشویق و زمینه سازی فعالیت آنان در قالب شرکت های دانش بنیان، کشور توان رویارویی با هر گونه تهدید و تحریم اقتصادی را خواهد داشت.
ظرفیت سازی و فراهم نمودن بسترهای لازم برای شکل گیری شرکتهای دانش بنیان توسط اساتید، فارغ التحصیلان و دانشجویان موضوع مهمی است که باید با حرکتی پرشتاب تر دنبال شود. این مهم می تواند از طریق ایجاد پارک علم و فناوری دانشگاه صنعتی شریف در شمال دانشگاه و همچنین در پردیس پژوهش و فناوری دانشگاه عملی شود. باید به این نکته توجه نمود که تجاری سازی فناوری و کسب ارزش از یافته های پژوهشی و فناوری باید به یکی از راهکارهای مهم در تامین منابع مالی مورد نیاز دانشگاه تبدیل شود و چندان هم دور از دسترس نیست.
با عنایت به موارد فوق الذکر توجه به پارک های علم و فناوری به عنوان تنها متولیان قانونی شرکت های دانش بنیان در واقع توجه ویژه به اقتصاد مقاومتی و انجام فریضه دینی عمل به منویات حکیمانه رهبر معظم انقلاب است.
پارکهای علم و فناوری به عنوان یکی از نهادهای اجتماعی و حلقه ای از زنجیره توسعه اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فناوری تشکیل شدند . از جمله اهداف پارکهای علم و فناوری ، افزایش نوآوری تکنولوژیک توسعه اقتصادی و اشتغال زایی متخصصین است و بسیاری از سیاستگذاران از پارکها به عنوان بخشی از یک راهبرد اندیشمند و هماهنگ برای توسعه ملی یا منطقه ای نام می برند . از سوی دیگر پارکهای علم و فناوری به عنوان ابزار جلب شرکتهای مبتنی بر فناوری پیشرفته در سطح بین المللی شناخته می شوند و علاوه بر آن محلی برای جذب متخصصین و دانشمندان و توسعه فعالیت کارآفرینان است . شکل گیری و توسعه بسیاری از پدیده های نو ظهور تکنولوژی از درون پارکهای علمی و فناوری می باشد و دولتها می کوشند با ایجاد محیطی مناسب ، شرایط کار و فعالیت را برای شرکتهای کوچک و متوسط و جذب شرکتهای بین الملل مبتنی بر فناوری را فراهم نمایند .
لذا نقش دولت به خصصوص در کشورهایی همچون ایران ، در توسعه و موفقیت این پارکها و افزایش نقش آنها در ارتقاء و رشد و پیشرفت صنایع داخلی بسیار مؤثر و حیاتی است

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست