زبان شناسی

چگونه منطقی باشیم؟

نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

ارائه یک تعریف ساده از منطق به آسانی ممکن نیست. اگرچه که همهٔ ما احتمالا یک درک و برداشت کلی از این اصطلاح در ذهن داریم. مثلا می شنویم که افراد در خلال بحث ها و دیالوگ ها از یکدیگر می خواهند که منطقی باشند منطقی فکر کنند و منطقی تصمیم بگیرند. اما منطقی بودن دقیقا چگونه است؟ رایچ ترین تعریف منطق این است که گفته می شود منطق، بررسی اصول و روش هایی است که برای تمییز دادن استدلالهای درست از استدلالهای نادرست به کار می روند.

منطق چیست؟
منطق، آن‌گونه که شووینگ تی.لین  در کتاب “نظریه مجموعه ها و کاربردهای آن” می نویسد با لغت “گزاره” آغاز می شود. منظور ما از گزاره، یک جمله خبری است که یا راست است یا دروغ، ولی هم راست و هم دروغ نیست. لازم نیست بدانیم که یک گزاره تنها دارای یکی از این دو ارزش است. هیچ گزاره ای از نظر منطقی نمی تواند هم راست باشد هم دروغ. معمولا به آسانی می توان دید که گزاره دارای ارزش راستی است یا ارزش دروغ. اما در برخی موارد ، تعیین ارزش گزاره مستلزم کمی دقت است و حتی در مواردی ممکن است که تعیین ارزش آن محال باشد. گزاره های زیر مطلب را روشن تر می کند.
الف) مسکو  نام شهری در روسیه است.
ب) ۱+۲  برابر ۵ است.
ج) ماه از پنیر آبی به وجود آمده است.
د) در مریخ حیات وجود ندارد.
ه) هوا بارانی است.
و) در ۷ ژانویه ۱۴۴۲ در قسمتی از فلوریدا برف بارید.
گزارهء الف، راست است اما گزاره های ب و ج دروغ هستند. تعیین ارزش راستی یا دروغ بودن گزاره د به دلیل نقص معلومات ما، هنوز روشن نیست. گزاره (ه) نیز بستگی به زمان بیان دارد و نمی تواند برای صدق یا کذب آن ارزش تعیین کرد. درباره گزاره آخر هم باید به دنبال منابع تاریخی گشت و درستی یا نادرستی این گزاره بر ما مشخص نیست. مساله بر سر این است که تعیین ارزش صدق و کذب همه گزاره ها به این سادگی ها نیست. اما در بسیاری از کاربردهای استدلالی روزمره و حتی در جبر یا گزاره های مرکب طرفیم که مساله را پیچیده تر می کند. در مقالب زبان عادی، منطق را عموما یک زبان صوری می نامند. زمانی که پای گزاره های شرطی ، هم ارزی های منطقی و نمادهایی مانند یای شمول (inclusive disjunction) و یا یای منع جمع (exclusive disjunction) به مساله منطق باز می شود باید در ریاضیات و منطق نمی توانیم ابهام داشته باشیم. یکی از مهمترین جنبه های منطق این است که تشخیص دهیم چه گزاره های تناقض هستند و از پذیرفتن آنها پرهیز کنیم. برای مثال اگر همزمان هم گزاره P را می پذیریم و هم P ¬ باید در منطقی بودن خود تردید کنیم.
منطق صوری پر است از قواعد پیچیده و علایم و دستورالعمل هایی مانند p∧q) ≡ ¬p∨¬q)¬ و یا (p→q)∨(p→r) ≡ p→(q∨r) و یا (p∧q)∧r ≡ p∧(q∧r) و بسیاری چیزهای دیگر که گاهی از فرط پیچیدگی مستلزم ساعت های طولانی تفکر است. این علامت که به شکل حروف و نمادهای منطقی بیان می شوند. اگر چه منطق با پیشرفت علوم روز به روز ساختار پیچیده تری پیدا کرده است اما پایه اصلی منطق  تقریبا همان چیزی است که ارسطو فیلسوف مشهور یونانی به عنوان منطق صوری (formal logic)  تدوین کرد. مثلا تصور کنید می خواهیم استدلال زیر را به لحاظ منطقی بررسی کنیم و ببینم آیا نتیجه آن از دیدگاه منطق راست است یا خیر.
*اگر او پزشکی می خواند؛ آن‌گاه درآمد خوبی در انتظارش است.
*اگر به تحصیل هنر می پردازد؛ آن‌گاه زندگانی خوبی در انتظارش است.
*اگر درآمد خوبی در انتظارش است یا زندگانی خوبی در انتظارش است؛ شهریه ای که به کالج می پردازد هدر نرفته است.
*شهریه کالج او به هدر رفته است.

نتیجه:
بنابراین این او نه پزشکی می خواند ؛ نه هنر تحصیل می کند.
منطق دانان برای تحلیل چنین استدلال هایی و برای پرهیز از اشتباه از علایم و قواعد منطقی استفاده می کنند.  مثلا (او پزشکی می خواند را P نامگذاری می کنند) یا (درآمد خوبی در انتظارش است را با D می شناسد) و با به کارگیری قواعد منطق می توانند از درستی نتیجه اطمینان داشته باشند. مثال بالا صرفا یک مثال ساده بود و ممکن است بدون بهره گیری از اصول منطق صوری هم بتوان به نتیجه مشابه رسید. اما در بسیاری موارد با استدلالهای به مراتب پیچیده تری مواجهیم. البته برای منطقی بودن لازم نیست که حتما منطق‌دان باشیم یا سالها به مطالعه کتابهای منطق صوری و منطق ریاضی پرداخته باشیم. کافیست صادق بودن گزاره های روزمره را تشخیص دهیم و گزاره های متناقض را نپذیریم.

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست