برگزیده علوم پایه

جنگ سرد و تغییرات عمدی آب و هوایی

نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

اثرگذاری بر باد و باران و تغییر خودخواسته در رخدادهای هواشناسی یکی از رویاهای دیرین بشر بوده است. جهانی را تصور کنید که میتوانستیم در آن باران و یا هوای آفتابی و تابش خورشید را دقیقا در همان زمانی که نیاز داریم در کنترل خود بگیریم. تب این رویای دیرین بشر در خلال جنگ سرد بیش از هر زمانی بالا گرفته بود و در آن زمان به یکی از زمینه های جدال بین بلوک شرق و بلوک غرب تبدیل شد. اگرچه که پروژه تغیرات عمدی آب و هوایی هرگز آنگونه که تصور می شد توفیقی نیافت اما به تئوری های توطئه ای دامن زد که برخی از  آنها هنوز هم در اذهان عمومی رایج است. هواشناسی، مستقیما مرتبط با نجوم نیست اما ستاره شناسان معمولا اطلاعات پایه ای از هواشناسی دارند. مثلا درک سیستم اقلیمی عظیم و پیچیده یک سیاره مانند مشتری ، یا ویژگی های سیاره همسایه ما مریخ یا حتی ونوس تنها در صورتی ممکن است که فرایندهای جوی آن سیارات را نیز درک کرده باشیم. در جستجوی سیاره ای با قابلیت سکونت پیرامون ستارگان دیگر چاره ای نیست جز اینکه فکر وضعیت جوی آن سیاره را نیز کرده باشیم. یک ستاره شناس ممکن است در یک شب تاریک آرزو کند که ای کاش انسان می توانست، ابرها را کنار بزند و بدون مزاحمت و بدون پوشش ابر، به اعماق آسمان نگاه کند. البته ستاره شناسان در این رویای دیرینه تنها نیستند. اجداد انسانی ما از زمانی که رعد و برق و تابش خورشید و باران را به تاثیر خدایان اساطیری نسبت می دادند تلاش می کردند با برگزاری مراسم آیینی و قربانی به درگاه معابد و خدایان اساطیری بر آب و هوا تاثیر بگذارند. با گذشت قرن ها و حتی پس از زمانی که بشر ماهیت تحولات هواشناسی را درک کرد رویای تغییر و دخالت در پدیده های جوی همچنان ذهن انسان را به خود مشغول کرده است.
در کشاکش این رویاها و طرح های پیرامون تاثیرگذاری بر آب و هوا یک تاریخ مهم را نباید از یاد برد. ۲۴ ماه ژوئن سال ۱۹۴۲ میلادی. اگر چه پیش از این تاریخ بسیاری دیگر در جستجوی راهی بودند که باران مصنوعی ایجاد کنند یا ابرها را از یک منطقه دور کنند. اما در این روز ایروینگ لانگمویر  Irving Langmuir (برنده جایزه نوبل شیمی در سال ۱۹۳۲) و همکارش وینسنت ژوزف شفر Vincent Joseph Schaefer در برابر گروهی از سیاستمداران و نظامیان اعلام کردند که قادرند یک دره را به کلی پشت یک دیوار مه مصنوعی پنهان کنند. این پژوهش ها بیشتر جنبه نظامی داشت و با در نظر گرفتن شرایط جنگ جهانی دوم می توان خوب درک کرد که ایجاد تغییرات آب و هوایی برای ایجاد مه (برای پنهان شدن از دید دشمن) یا ابر مصنوعی تا به چه حد برای نظامیان قابل توجه بوده است. ادعای ایروینگ لانگمویر چیزی نبود که به سادگی بتوان از آن گذشت. او شیمیدان بزرگی بود و نوع جدیدی از پمپ خلا طراحی کرده بود. او دریافته بود که چگونه می توان عمر لامپ های حبابی را با پر کردن آنها از گازهای مشخصی افزایش داد. او روش جدیدی در فناوری جوشکاری ابداع کرده بود و از نخستین دانشمندانی محسوب می شد که روی پلاسما کار کرده بود و به سبب شهرت و اعتباری که در علم شیمی داشت پذیرفتنی بود که می تواند آب و هوا را هم به صورت مصنوعی تغییر دهد.

photo_2017-02-06_16-29-48

photo_2017-02-06_16-29-58

همکار لانگمویر یعنی وینسنت شفر در سال ۱۹۴۶ روشی طراحی کرد که در آن با یخ خشک، اتمسفر را به گونه ای تغییر دهد که کریستال های یخ تولید شود. از قضا این کشف ، یک مواجهه کاملا اتفاقی بود. یخچالی که وینسنت شفر با آن آزمایش می کرد به قدر کافی سرد نبود. شفر یک تکه کربن دی‌اکسید منجمد را به داخل آن انداخته بود و در پی آن دمای هوا کاهش پیدا کرده و ذرات کریستال شکل گرفته بودند. لانگمویر و شفر می خواستند بدانند که چگونه می توانند این سناریو را در ابرها بازسازی کنند.  تلاشهای جدی با کمک هواپیما و برفراز ابرهای واقعی صورت گرفت. لانگمویر و همکارش تردیدی نداشتند که می توانند ابرها را وادار به بارش باران کنند. هرچند هواشناسانی بودند که این تلاش را بیهوده می دانستند اما حمایت های اقتصادی نهادهای نظامی به قدری بود که لانگمویر کار و آزمایش های خود را هرطور که می خواهد پیش ببرد. در سال ۱۹۴۷ برنارد فونگوت Bernard Vonnegut یکی دیگر از همکاران لانگمویر کشف کرد که می توان به جای استفاده از یخ خشک (دی اکسید کربن جامد) می توان از یدید نقره  AgI استفاده کرد و نتایج بهتری گرفت.  با روش فونگوت کریستال های یخ سریعتر و به میزان بیشتر شکل می گرفتند و همچنین مدت زمان بیشتری در اتمسفر باقی می ماندند. بعدها تلاش های دیگری نیز در ابن رابطه انجام شد که از این میان می توان به پروژه ابرهای متراکم Operation Cumulus) Project Cirrus) اشاره کرد. پروژه‌ای که در دهه ۱۹۵۰ میلادی توسط دولت بریتانیا برای تغییر دستکاری آب و هوا و باروری ابرها انجام شد. لانگمویر البته علاقه ای به این پروژه ها نداشت و البته در عمل هم کار لانگمویر و هم کار فونگوت مشکلات فراوان داشت. از آنجایی که محاسبات لازم برای هواشناسی اغلب جنبه آماری دارد گاهی نتیجه به دست می آمد و گاهی نه.  لانگمویر شیمیدان بزرگی بود اما هواشناس نبود و به همین جهت انتظاراتی که از نتایج و داده ها داشت از دیدگاه هواشناسی واقع بینانه نبود و محقق نمی شد. از دید هواشناسان فرایندهای هواشناسی بی نهایت پیچیده و آماری هستند. سیستم جوی یک سیستم آشوبناک است  و کوچکترین تغییر در متغیرهای ورودی به نتایج کاملا متفاوت می انجامند. تلاش برای دستکاری عمدی آب و هوا در کنار رقابت تسلیحات اتمی از مهمترین محورهای جنگ سرد بین ایالات متحده و شوروی سابق بود. یکی از بزرگترین دغدغه های دو طرف این بود که دریابند چگونه می توان از تغییرات عمدی آب و هوایی به عنوان سلاح یا استراتژی جنگی استفاده کرد. به بیان دیگر استفاده از تغییرات عمدی آب و هوایی برای ایجاد طوفان در جبهه دشمن، جابجایی اجباری لشکر کشور متخاصم یا حتی به زانو دراوردن توان نظامی دشمن شامل کشتی ها در بنادر و هواپیما ها در زمین و نظایر آن.
بعد از انجام همه این آزمایشها اما نتایج مطلوب در هر دوسوی این جنگ به دست نیامد و امریکایی ها حتی برنامه این را داشتند که در پروژه های سری بتوانند از این روش در جنگ ویتنام نیز بهره بگیرند. با وجود مخارج ۳.۶ میلیون دلاری و آزمایشهای بسیار هیچ داده معناداری مبنی بر موفقیت این پروژه به دست نیامد. از آن زمان تا کنون این وضعیت چندان تغییری نکرده است و همچنان هیچ مطالعه ای وجود ندارد که روشی برای تغییرات عمدی و هدفمند آب و هوا معرفی کند. اگرچه مثلا در جریان المپیک ۲۰۰۸ پکن در چین این کشور اعلام کرد که قصد دارد با تغییر عمدی آب و هوا و دخالت در وضعیت ابرها از بارندگی جلوگیری کند. در اتریش و آلمان و بسیاری از مناطق دیگر دنیا هواپیماهای کوچک برای جلوگیری از آسیب های تگرگ و یا بارندگی مورد آزمایش های بسیار قرار می گیرند. لیکن هیچ مطالعه رسمی که گواه قطعی بر موفقیت این روش به صورت کنترل شده باشد هنوز در دسترس نیست. کنترل و مهار پدیده های آشوبی پیچیده تر از آن است که بتوان تصور کر. تعجبی ندارد که هنوز با گذشت سالها هیچ نتیجه دلخواهی گرفته نشده است. به بیان دیگر تا امروز پروژه دخالت عمدی در آب و هوا همانقدر موثر بوده که رقص ها و مراسم آیینی قبایل باستانی در جلب نظر خدایان اساطیری . آیا بشر روزی قادر خواهد بود که باد و باران را به کنترل خود در آورد؟ هنوز هیچکس پاسخ این پرسش را نمی داند.

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست