مقالات

استدلال چیست؟ یادداشتی درباره منطق در روش علمی (بخش نخست)

نوشته شده توسط عرفان کسرایی

برخی از نظریه های علمی به قدری عجیب و دور از ذهن هستند که شاید اگر توسط دانشمندان گفته نشده بود شاید هیچ کسی آن را باور نمی کرد.
مثلا نظریه انبساط جهان؛ نظریه تکامل؛ یا این نظریه زمین شاسان مبنی بر اینکه قاره های آمریکای جنوبی و آفریقا روزگاری به یکدیگر متصل بوده اند.
هیچکسی تا کنون انبساط جهان را ندیده یا لااقل تصویر و عکسی از زمانی که آفریقا و آمریکای جنوبی به هم متصل بوده اند رو نکرده است.
اما این نظریه ها حرف های بی پایه ای نیستند که یک شبه ساخته شده باشند. دانشمندان برای نظریات خود ٬استدلال٬ می کنند. اگر می خواهید دقیق تر بدانید که در یک الگوی استدلالی دقیقا چه اتفاقی می افتد ؛ شاید بد نباشد وقت بگذارید و یادداشت پیش رو را مطالعه کنید.

استدلال چیست؟
استدلال در منطق به دو صورت کلی تقسیم بندی می شود.
۱.استدلال قیاسی
۲.استدلال استقرایی
سمیر اوکاشا در کتاب ٬فلسفه علم٬ که اتفاقا به فارسی هم ترجمه شده مثال های خوبی در این زمینه می آورد. مثلا به این استدلال دقت کنید:
همه فرانسوی ها پنیر دوست دارند
پی یر فرانسوی است
بنابراین پی یر، پنیر دوست دارد
خاصیت این مدل استدلال این است که اگر مقدمات (یعنی دو گزاره اول) صادق باشند ؛ نتیجه الزاما صادق است.
اما استدلال ها همیشه اینگونه نیستند. مثلا استدلال زیر را در نظر بگیرید:
در این جعبه تخم مرغ؛ تخم مرغ های اول تا پنجم فاسدند
تاریخ انقضای همه تخم مرغ ها یکی است
بنابراین تخم مرغ ششم هم فاسد است
این استدلال با استدلال قبلی متفاوت است. یعنی مقدمات حتی اگر صادق هم باشند؛ باز هم نتیجه قطعی نیست و ممکن است به هر دلیل مثلا تخم مرغ ششم فاسد نباشد.

تاریخ در این باره چه می گوید؟
اینکه کدام سنخ استدلال معتبر است و ساختمان معرفت بشری را باید روی کدام نوع استدلال بنا کرد یک مناقشه طولانی در طول تاریخ علم و فلسفه است. شاید ارسطو در یونان باستان زمانی که اقسام استدلال را مدل می کرد نمی توانست تصور کند که در هزاره های بعد از او همچنان سر این موضوع مناقشه ای در بگیرد. باری! فرانسیس بیکن در قرن هفدهم نظری انقلابی مطرح کرد که همچنان موافقان و مخالفان بسیاری دارد. از دید فرانسیس بیکن ؛ منطق برای کشف حقیقت کافی نیست و ظرافتهای طبیعت به مراتب بیشتر از ظرافتهای بحث و استدلال است. او معتقد بود ؛ منطق با یک سلسله پیش داوری ها شروع می شود و به همین دلیل؛ نتیجه گیری های آن جهت دار است. به همین جهت پیشنهاد کرد انسان بدون پیشداوری اطلاعات لازم را از طبیعت جمع کند و از منطق تنها برای صورت بندی فرضیه استفاده کند نه برای تایید یا رد آن!
موافقان بیکن می گویند توجه به نظریات بیکن علم را از بن بست خارج کرد و گالیله و لاوازیه و داروین؛ روی حساب آراء بیکن بوده که توانسته اند علم را یک گام به جلو پیش ببرند.
از دیگر سو مثلا از دیدگاه کارل پوپر (فیلسوف علم معاصر) ، اساسا نظریهء نادرست درباره علم با فرانسیس بیکن آغاز می شود که بیان داشته بود همه علوم استقرایی inductive هستند.
بحث این یادداشت عمدتا در خصوص اقسام استدلال در علم است و به همین جهت در بخش های بعدی؛ به توضیح نظریه های تبیین علمی خواهیم پرداخت. نظریه همپل و نقد های وارد بر آن را بررسی خواهیم نمود و نگاهی نیز به تاریخ علم خواهیم انداخت. با مطالعه این مجموعه درخواهید یافت که اساسا روش علمی ؛ استقرایی است یا قیاسی؛ و اینکه این روش ها دراستدلال علمی تا به چه میزان معتبر هستند و می توان به آن اعتماد کرد!

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست