مقالات

داستان نمسیس زیر ذره بین تاریخ علم – بخش دوم

نوشته شده توسط عرفان کسرایی

در بخش نخست گفتیم که فرضیه وجود ستاره نمسیس از کجا و چگونه ایجاد شده و تاریخچه آن چه بوده است.
ستاره ای همراه خورشید که اگر وجود داشته باشد رازهای بسیاری از کیهان را برای ما آشکار خواهد کرد.
همانطور که گفتیم ایده اصلی وجود نمسیس به گفتگوی میان آلوارز و  مولر (دانشجوی دکترا و بعدها همکار وی) باز می گردد. طی آن گفتگوی تاریخی؛  آلوارز اصرار داشت که کار دیوید راوپ و جان سپکسکی مبنی بر اینکه انقراض جمعی روی زمین به صورت تناوبی تکرار می شود؛ اشتباه است و چنین دوره تناوبی اصولا نمی تواند وجود داشته باشد. مولر اما نظر دیگری داشت و در خلال گفتگو به آلوارز گفت: شاید پای ستاره ای در کارباشد که مثلا هر ۲۶ میلیون سال یک بار به دور خورشید  می چرخد و به همراه خود سیارک هایی را می آورد که به زمین برخورد می کنند. فرضیه وجود ستاره ای که بعدها (نمسیس) نامگذاری شد.

سوال اول: نمسیس کجاست؟
بعد از طرح اولیه فرضیه وجود نمسیس؛ ستاره شناسانی مانند مارک دیویس  Marc Davis و پیه هوت  Piet Hut  آن را بهبود بخشیده و تکمیل کردند. نخستین ایراد فرضیه اولیه آنجا بود که طبق نظریه اولیه؛ مسیر حرکت نمسیس بایستی بی ثبات می بود. در این صورت باید بپذیریم که نمسیس بر روی سیارک های بین مریخ و مشتری تاثیر می گذارد. در حالی که ظاهرا وضع باید به گونه دیگری باشد و نمسیس اگر وجود داشته باشد و در جایی به مراتب دورتر از آن یعنی ابر اوورت (در فاصله یک و نیم سال نوری دور از خورشید) اثر بگذارد اتفاقا می تواند مدار با ثباتی هم داشته باشد.
مولر و همکارانش کوشیدند روی این فرضیه بیشتر و بیشتر کار کنند و آن را مدام موجه تر کنند. یافته های زمین شناسی نشان می داد که مثلا بسیاری از انقراض های جمعی روی زمین یکی پس از دیگری رخ داده اند؛ چیزی که با فرضیه وجود نمسیس جور و هماهنگ بود و نشان می داد انقراض؛ نه تنها یک بار و در یک رخداد یکباره؛ بلکه به صورت تناوبی تکرار شده است. مولر و والتر آلوارز با مشاهده و بررسی حفره های حاصل از برخورد سیارک روی زمین ؛ شواهد بهتری مبنی بر برخورد تناوبی سیارک ها به زمین پیدا کردند. البته همه این بحث ها و پژوهش ها در حد افسانه و قصه باقی خواهد ماند و تا زمانی که بشر نتواند نمسیس را مشاهده کند فرضیه وجود آن به اثبات نخواهد رسید.

سوال دوم : اگر وجود دارد چرا دیده نمی شود؟
مولر کوشید دلیلی پیدا کند تا این مساله را توجیه کند که چرا ما قادر به دیدن نمسیس نیستیم. به نظر او نمسیس می بایست جایی در فاصله حدود ۲ سال نوری از خورشید قرار گرفته باشد و دوره تناوب گردش آن نیز هر ۲۶ میلیون سال یکبار باشد. نمسیس باید ستاره کوچکی باشد و به همین دلیل هم هست که قابل رویت نیست. تلاش مولر برای یافتن نمسیس تا سالها ادامه داشت ولی موفقیتی در پی نداشت.  فرضیه نمسیس از دهه ۹۰ میلادی به این سو کم کم به فراموشی سپرده شد ولی هنوز به موزه تاریخ سپرده نشده است. وجود نمسیس نه اثبات و نه مردود شده و هنوز کسی نمی تواند قاطعانه بگوید که نمسیس وجود دارد یا ندارد.
صحبت ما در باره نمسیس در این یادداشت بسیار بسیار مختصر بود و اصل داستان را می توان در  کتابهای ستاره شناسی پیدا کرد. کتابهایی که توسط نویسندگانی منتشر شده اند که خود در شکل گیری و توسعه این نظریهء تاکنون نافرجام نقش داشته اند. مطالعه داستان نمسیس ؛ مثال جالبی است در تاریخ علم ؛ برای اینکه دریابیم چطور یک نظریه علمی شکل می گیرد. چطور اثبات یا مردود می شود. چطور در سطح یک فرضیه باقی می ماند. با مطالعه تاریخ فرضیه نمسیس؛ ما می توانیم درک ملموسی از تفاوت میان مفاهیمی مانند نظریه؛ فرضیه؛ اثبات پذیری؛ ابطال پذیری و … پیدا کنیم.
کتابی که دیوید راوپ نوشته (مساله نمسیس؛ داستان مرگ  دایناسورها و راههای علم) نام دارد . در این کتاب ؛ پس زمینه زیست شناسی فرضیه نمسیس بررسی شده و با مطالعه آن متوجه می شویم که چرا و چگونه راوپ و سپکسکی به این نتیجه رسیدند که تناوب انقراض روی زمین ۲۶ میلیون سال است. برای بررسی موضوع از دیدگاه ستاره شناسی؛ ریچارد مولر کتابی نوشته با عنوان (ستارهء مرگ؛ داستان انقلاب علمی)  این کتاب از آن جهت جذاب اسست که در آن مولر با جزییات توضیح می دهد که چطور این فرضیه را بسط و توسعه داده است.  همانطور که گفتیم مطالعه این کتاب ها نه تنها برای ثبت در تاریخ علم؛ بلکه برای پیدا کردن یک درک ملموس از کارکرد علم و روش علمی؛ توسعه نظریه های علمی و … سودمند است.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست